Serbest Ticaret Anlaşması (STA) Nedir?

Serbest ticaret anlaşması, iki veya daha fazla ülkenin gümrük vergilerini, kotaları ve diğer ticaret engellerini azaltarak veya kaldırarak malların ve hizmetlerin aralarında hareketini kolaylaştırdığı uluslararası bir düzenlemedir. 

Bu anlaşmalar, ticaret korumacılığının tam tersi olan pazarları birbirlerine açan mutabakat çerçevesinde oluşturulur. STA’lar, taraf ülkeler arasında öngörülebilir ve düzenli bir ticaret ortamı yaratarak ekonomik ilişkileri kurumsal hale getirirken aynı zamanda jeopolitik bir araç olarak da işlev görür. 

Modern uluslararası ticarette serbest ticaret anlaşmaları ülkelerin gelişmişlik düzeylerini ileriye taşıyan ve ekonomik güçlenmesini sağlayan stratejik mekanizmalar arasında yer almaktadır.

Ülkeler Arası Serbest Ticaret Anlaşması Neden Önemlidir?

Serbest ticaret anlaşmaları, uluslararası ticareti kolaylaştıran ve ülkelerin ekonomik büyümesini destekleyen yapısal etkiler yaratır. 

STA’lar sayesinde firmalar daha düşük maliyetlerle yeni pazarlara erişim imkanı elde ederken tüketiciler daha geniş ürün yelpazesi ve rekabetçi fiyatlarla karşılaşırlar. Bu durum ticaretin hem arz hem de talep yönünü olumlu etkiler. 

Dünya Ticaret Örgütü’nün çok taraflı müzakerelerinin yetersiz kalması ülkeleri ikili ve bölgesel ticaret anlaşmaları yapmaya yöneltmiştir. STA’lar, ticaret kurallarını yazılı ve bağlayıcı hale getirerek öngörülebilirliği artırır. Bu da yatırımcı güveninin güçlenmesine ve ekonomik istikrarın desteklenmesine katkı sağlar. 

Uzun vadede STA’lar üretim verimliliğinin artması, ihracatın çeşitlenmesi ve yerli firmaların küresel değer zincirlerine entegrasyonu şeklinde ortaya çıkan ekonomik kazanımlar sunmaktadır.

Serbest Ticaret Anlaşması (STA) Nasıl İşler?

Serbest ticaret politikası genellikle ilgili ülkelerin resmi ve karşılıklı anlaşmasıyla uygulanır. 

Ancak serbest ticaret herhangi bir ticaret kısıtlamasının olmaması anlamına da gelebilir. Hükümetin serbest ticareti teşvik etmek için özel bir eylemde bulunması gerekmez; bu müdahalesiz yaklaşım “laissez-faire ticaret” veya ticaret liberalleşmesi olarak adlandırılır. 

Modern uluslararası ticarette çok az serbest ticaret anlaşması tamamen serbest ticareti uygulamaktadır. Anlaşma imzalayan ülkeler ithalat ve ihracat üzerindeki tüm kontrolleri terk etmek veya tüm korumacılık politikalarını ortadan kaldırmak zorunda değildir. Ayrıca yerli üreticileri yabancı rekabetten korumak amacıyla belirli ürünleri gümrük vergisi muafiyetinden ayırabilir. 

STA’lar sayesinde taraf ülkelerin her biri kaynaklarını en iyi şekilde kullanan malları üretmeye odaklanırken diğer ülkelerden kıt olan veya bulunmayan malları ithal eder. 

Hangi Ülkelerin Serbest Ticaret Anlaşması Vardır?

Serbest ticaret anlaşmaları (STA’lar) dünya genelinde yaygın olarak uygulanmakta ve birçok ülke aktif olarak STA ağlarını geliştirmektedir. 

• Avrupa Birliği: Üye ülkeler arasında esasen sınırları olmayan tek bir varlık oluşturarak serbest ticaretin en kapsamlı örneğini temsil etmektedir. EU üyesi ülkelerin çoğunun avroyu benimsemesi bu sistemin işleyişini daha da kolaylaştırmıştır.
• Amerika Birleşik Devletleri: USMCA (Kanada ve Meksika’yı kapsayan anlaşma) ve CAFTA-DR (Kosta Rika, Dominik Cumhuriyeti, El Salvador, Guatemala, Honduras ve Nikaragua’yı içeren anlaşma) gibi çok uluslu anlaşmalara sahiptir.
• ABD Bilateral Anlaşmaları: Avustralya’dan Peru’ya kadar birçok ülkeyle ayrı ticaret anlaşmaları mevcuttur. Bu anlaşmalar sayesinde ABD’ye giren sanayi mallarının yaklaşık yarısı gümrük vergisinden muaf olarak ithal edilmektedir.
• Çin: 2013 yılından itibaren önemli limanlar ve kıyı bölgeleri çevresinde serbest ticaret bölgeleri oluşturmuştur. Bu bölgelerde yabancı yatırımları ve iş geliştirme faaliyetlerini kolaylaştırmak amacıyla ulusal düzenlemeler gevşetilmiştir.

Türkiye’nin Serbest Ticaret Anlaşması İmzaladığı Ülkeler

Türkiye, dış ticaret politikasında serbest ticaret anlaşmalarına aktif biçimde yer veren ülkeler arasında bulunmaktadır. Türkiye’nin STA ağı ihracat pazarlarını çeşitlendirme ve bölgesel ticarette etkinliği artırma hedefi doğrultusunda şekillenmiştir. 

Günümüze kadar Türkiye toplamda 38 Serbest Ticaret Anlaşması imzalamış olup halihazırda yürürlükte olan serbest ticaret anlaşmaları 22‘dir:

Türkiye İle Serbest Ticaret Anlaşması Olan Ülkeler

Yürürlükte Olan Anlaşmalar (22 Ülke/Ülke Grubu):

• Arnavutluk
• Birleşik Krallık
• Bosna Hersek
• EFTA
• Faroe Adaları
• Fas
• Filistin
• Güney Kore
• Gürcistan
• İsrail
• Karadağ
• Kosova
• Makedonya
• Malezya
• Mısır
• Moldova
• Morityus
• Sırbistan
• Singapur
• Şili
• Tunus
• Venezuela

Onay Süreci Devam Eden Anlaşmalar (3):

• Lübnan
• Sudan
• Katar

Serbest Ticaret Anlaşması Olmayan Ülkeler (Müzakere/Girişim Aşamasında)

Müzakere Süreci Devam Eden Ülkeler (5):

• Ukrayna
• Japonya
• Tayland
• Endonezya
• Somali

Müzakere Süreci Hızlandırılması Hedeflenen Ülkeler (12):

• Meksika
• Peru
• Kolombiya
• MERCOSUR
• Ekvator
• Kamerun
• Çad
• Körfez İş birliği Konseyi
• Kongo Demokratik Cumhuriyeti
• Seyşeller
• Cibuti
• Pakistan

Yeni Müzakere Başlama Girişimleri (9):

• ABD
• Kanada
• Hindistan
• Vietnam
• Orta Amerika Ülkeleri
• Afrika Karayip Pasifik Ülkeleri
• Cezayir
• Güney Afrika Cumhuriyeti
• Libya

Serbest Ticaretin Avantajları ve Dezavantajları Nelerdir?

Serbest ticaret anlaşmaları ülkelerin ekonomik potansiyelini maksimum düzeyde kullanmasını sağlayan bir mekanizma olarak işlev görür. Serbest ticaretin faydaları kadar önemli olan dezavantajları da bulunmaktadır ve ülkeler bu riskleri yönetmek için politikalar geliştirmelidir.

Avantajları

• Hızlı Ekonomik Büyüme: Serbest ticaret ülkelerin güçlü karşılaştırmalı avantajlarına sahip oldukları sektörlere odaklanmasını sağlayarak yabancı yatırımı çeker. Bu sayede ülkeler daha hızlı ekonomik büyüme elde eder.
• Daha Düşük Küresel Fiyatlar: Rekabetçi ortam üreticileri daha düşük fiyatlarla üretim yapmaya teşvik eder. Tüketiciler daha geniş ürün yelpazesine ve uygun fiyatlara erişerek satın alma güçlerini artırır.
• Gümrük Vergilerinin Azaltılması veya Kaldırılması: STA’lar kapsamında taraf ülkeler arasında gümrük vergileri kademeli olarak düşürülür veya tamamen kaldırılır. Bu sayede ticaret daha hızlı ve maliyetsiz hale gelir.
• İhracat Pazarlarına Erişimin Kolaylaşması: Serbest ticaret anlaşmaları firmaların yeni pazarlara girişini kolaylaştırır. Özellikle KOBİ’ler için ticari prosedürlerin sadeleştirilmesi dış pazarlara açılmayı daha erişilebilir hale getirir.
• Ticaret Hacminin ve İhracat Çeşitliliğinin Artması: STA’lar ülkelerin belirli pazarlara bağımlılığını azaltır. İhracatın coğrafi ve sektörel çeşitlenmesi ülke ekonomisinin risk yönetimini güçlendirir.
• Rekabet Gücünün ve Verimliliğin Yükselmesi: Artan uluslararası rekabet firmaları daha verimli üretim yapmaya ve kalite standartlarını yükseltmeye zorlar. Böylece firmaların maliyetleri optimize edilir ve kalitesi artar.
• Yatırım Ortamının İyileştirilmesi: Serbest ticaret anlaşmaları ticaret kurallarını yazılı ve bağlayıcı hale getirerek öngörülebilirliği artırır. Yatırımcı güveni güçlenir ve teknoloji transferi kolaylaşır.
• Tüketici Refahının Artması: Vergi indirimleri ve rekabetin artması tüketicilere daha geniş ürün yelpazesi ve uygun fiyatlar sunulmasını sağlar. Kalite standartlarının yükselmesi de tüketici memnuniyetini doğrudan etkiler.
• Teknik Engellerin ve Ticari Uyuşmazlıkların Azalması: STA’lar teknik mevzuat uyumu ve standartların karşılıklı tanınmasını sağlar. Bu sayede ticari kurallar netleşir ve anlaşmazlıklar azalır.
• Küresel Değer Zincirlerine Entegrasyonun Güçlenmesi: Firmalar serbest ticaret anlaşmaları sayesinde uluslararası üretim ve tedarik zincirlerine daha kolay entegre olur. 

Dezavantajları

• İşsizlik ve İşletme Kayıpları: Yerli sanayiler yabancı rakiplerle rekabet edemeyebilir ve bu da yerel işsizliğe yol açabilir. Bazı işletmeler iflas edebilir veya faaliyetlerini küçültmek zorunda kalabilir.
• Çevresel ve Sosyal Sorunlar: Büyük ölçekli sanayiler, çevre ve çalışma yasalarının gevşek olduğu ülkelere taşınabilir. Bu durum çocuk işçiliğine, kirliliğe ve kötü iş uygulamalarına neden olabilir.
• Küresel Pazara Artan Bağımlılık: Serbest ticaret, ülkeleri temel mallar için dünya pazarına bağımlı hale getirebilir. Savaş veya kriz durumunda ülke bu endüstrileri sıfırdan yeniden kurmak zorunda kalabilir.
• Fikri Mülkiyet Sorunları: Zayıf fikri mülkiyet yasalarına sahip ülkeler yabancı şirketlerden teknoloji çalabilir. Bu durum inovasyon yapan ülkelerin ekonomik kaybına neden olur.
• Haksız Rekabet: Düşük işçilik maliyetleri nedeniyle ürün fiyatlarını düşüren ülkelerden kaynaklanan haksız rekabet ortaya çıkabilir. Yerli üreticiler bu rekabete karşı koyamayarak pazar payı kaybedebilir.

Serbest Ticaret Anlaşmalarına Örnekler

Dünya genelindeki serbest ticaret anlaşmaları farklı coğrafyalardaki ülkelerin ekonomik işbirliğinin nasıl gerçekleştiğini göstermektedir. 

Bu örnekler STA’ların ticari ilişkileri kurumsal hale getirmenin ve karşılıklı ekonomik faydayı artırmanın ne kadar etkili olduğunu kanıtlamaktadır:

• Avrupa Birliği (AB): Üye ülkeler arasında esasen sınırları olmayan tek bir varlık oluşturarak serbest ticaretin en kapsamlı örneğini temsil etmektedir. AB üyesi ülkelerin çoğunun avroyu benimsemesi ticaret maliyetlerini önemli ölçüde azaltmıştır.
• ABD-Meksika-Kanada Anlaşması (USMCA): Kuzey Amerika’daki en önemli çok uluslu anlaşmalardan biri olup bu üç ülke arasında tarife ve ticaret engellerini kaldırmaktadır. USMCA, ticari ilişkileri hukuki bir çerçeveye oturtarak taraf ülkelerin ekonomik büyümesini hızlandırmıştır.
• Orta Amerika-Dominik Cumhuriyeti Serbest Ticaret Anlaşması (CAFTA-DR): Kosta Rika, Dominik Cumhuriyeti, El Salvador, Guatemala, Honduras ve Nikaragua ile ABD arasında yapılan anlaşmadır. Bu anlaşma bölgedeki ticaret hacmini önemli ölçüde artırmıştır.
• ABD’nin Bilateral Anlaşmaları: Avustralya’dan Peru’ya kadar birçok ülkeyle ayrı ticaret anlaşmaları mevcuttur. Hükümet verilerine göre bu anlaşmalar sayesinde ABD’ye giren sanayi mallarının yaklaşık yarısı gümrük vergisinden muaf olarak ithal edilmektedir.
• Çin’in Serbest Ticaret Bölgeleri: 2013 yılından itibaren önemli limanlar ve kıyı bölgeleri çevresinde serbest ticaret bölgeleri oluşturmuştur. Bu bölgelerde yabancı yatırımları ve iş geliştirme faaliyetlerini kolaylaştırmak amacıyla ulusal düzenlemeler gevşetilmiştir.
• Türkiye’nin STA Ağları: Türkiye toplamda 38 Serbest Ticaret Anlaşması imzalamış olup 22’si halihazırda yürürlüktedir. Bu anlaşmalar Türk firmalarının Avrupa, Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Balkanlardaki pazarlara erişimini kolaylaştırmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Serbest ticaret anlaşmaları hakkında en sık sorulan soruları sizin için yanıtladık.

Türkiye ABD arasında serbest ticaret anlaşması var mı?

Hayır, Türkiye ile ABD arasında halihazırda yürürlükte olan bir serbest ticaret anlaşması bulunmamaktadır. 

Ancak Türkiye ABD ile STA müzakerelerine başlama girişiminde bulunmuş olup bu konuda resmi görüşmeler yapılmaktadır. 

ABD, Türkiye’nin STA ağını genişletme hedefinin önemli bir parçası olarak görülmektedir. Türkiye bu anlaşmayı gerçekleştirirse Türk ihracatçılarının Amerika pazarına daha kolay erişebilmesi sağlanacak ve iki ülke arasındaki ticaret hacmi önemli ölçüde artacaktır.

Japonya ile Türkiye arasında STA var mı?

Hayır, Türkiye ile Japonya arasında halihazırda yürürlükte olan bir serbest ticaret anlaşması yoktur, ancak müzakere süreci devam etmektedir. 

Türkiye, Japonya ile STA müzakerelerini sürdüren beş ülke arasında yer almaktadır. Japonya’nın ileri teknolojisi ve Türkiye’nin stratejik konumu göz önüne alındığında bu anlaşmanın gerçekleşmesi her iki ülkeye de önemli ekonomik faydalar sağlayacaktır. 

Müzakerelerin tamamlanması halinde Türk firmaları Japon pazarına daha avantajlı koşullarla giriş yapabilecektir.